Op 12 augustus 2026 zal Europa getuige zijn van een van de meest indrukwekkende astronomische gebeurtenissen van de 21e eeuw: een totale zonsverduistering. Voor amateur-astronomen, natuurkundigen en wetenschapsliefhebbers is dit een zeldzame kans om een klassiek maar zelden zichtbaar hemelverschijnsel te beleven. Hoewel België en Nederland net buiten de zone van volledige totaliteit liggen, zal ook hier een zeer diepe gedeeltelijke zonsverduistering zichtbaar zijn. Wie bereid is te reizen, kan zelfs de volledige totaliteit meemaken binnen Europa, iets wat sinds 1999 niet meer mogelijk is geweest. Ontdek er hier alles over!
Wat is een zonsverduistering?
Een zonsverduistering ontstaat wanneer de maan precies tussen de aarde en de zon schuift en zo (een deel van) het zonlicht blokkeert. Omdat het baanvlak van de maan ongeveer vijf graden helt ten opzichte van dat van de aarde, gebeurt dit alleen wanneer nieuwe maan samenvalt met een knooppunt van de maanbaan. Wanneer de maan aan de hemel groter lijkt dan de zon en haar volledig bedekt, spreken we van een totale zonsverduistering. Tijdens zo’n moment verdwijnt de fotosfeer van de zon volledig en wordt de veel zwakkere zonnecorona zichtbaar: een ijle, hete atmosfeer die normaal volledig wordt overstemd door het felle zonlicht. Dit maakt totaliteit tot een uniek natuurkundig en visueel fenomeen dat met geen enkele andere astronomische waarneming te vergelijken is.
Van Siberië tot op de Balearen
De eclips van 12 augustus 2026 volgt een lange en smalle baan over de aarde, de zogenoemde baan van totaliteit, met een breedte van ongeveer 120 tot 130 kilometer. De schaduw van de maan raakt de aarde eerst in het hoge noorden, boven Siberië en de Arctische gebieden. Vervolgens trekt zij over de Noordelijke IJszee, Groenland en IJsland, waarna de schaduw de Atlantische Oceaan oversteekt en Europa bereikt. Het Europese vasteland wordt geraakt in noordelijk Spanje, waarna de totaliteit nog zichtbaar is op de Balearen voordat de zon daar laag boven de horizon ondergaat. Het punt van maximale verduistering ligt boven de Atlantische Oceaan, waar de totale fase iets meer dan twee minuten duurt. Dit is geen uitzonderlijk lange totaliteit, maar wel lang genoeg om de volledige dynamiek van het verschijnsel waar te nemen. Voor wie meer wil dan een gedeeltelijke verduistering, is reizen de enige optie. Binnen Europa zijn vooral IJsland en Spanje aantrekkelijke bestemmingen. In IJsland loopt de baan van totaliteit over het westen van het eiland, waaronder delen van de Westfjorden en de omgeving van Reykjavik. Hier staat de zon relatief hoog aan de hemel tijdens de totaliteit, wat uitstekende waarnemingsomstandigheden kan opleveren, mits het weer meewerkt. De totale fase duurt hier ongeveer één tot twee minuten. Spanje biedt eveneens spectaculaire mogelijkheden, met name in het noorden en op de Balearen. In deze regio’s vindt de totaliteit plaats in de vroege avond, rond 20:25 tot 20:35 lokale tijd. De zon staat hier laag, wat zorgt voor dramatische lichtomstandigheden en lange schaduwen, maar ook extra aandacht vereist voor een vrij zicht op de horizon.
Wie de totaliteit wil zien, reist het best naar het noorden van Spanje.
Zonsverduistering in de late namiddag en avond
Voor de timing is het belangrijk rekening te houden met tijdzones. De eclips vindt plaats op woensdag 12 augustus 2026. In wereldtijd (UTC) begint de gedeeltelijke fase voor de eerste waarnemers rond het midden van de middag. De totale fase start rond 17:00 UTC, met het maximum van de verduistering rond 17:45 UTC. De laatste totaliteit eindigt iets na 18:30 UTC. In Centraal-Europese Zomertijd (CEST), die in België en Nederland van kracht is, verschuift dit alles twee uur later. Dat betekent dat de verduistering zich voor ons afspeelt in de late namiddag en avond, wat gunstig is voor waarneming maar ook betekent dat de zon langzaam richting de westelijke horizon zakt.
Bijna 90% verduisterd in de Lage Landen
België en Nederland liggen net buiten de baan van totaliteit. Dat betekent dat de zon hier nooit volledig wordt bedekt. Toch is de verduistering allesbehalve onopvallend. Afhankelijk van de exacte locatie zal tussen de 80 en bijna 90 procent van het zonneoppervlak door de maan worden afgedekt. De gedeeltelijke verduistering begint in de Lage Landen rond 17:30 à 17:40 CEST. In de daaropvolgende uren schuift de maan steeds verder voor de zon. Het maximum van de verduistering wordt bereikt rond 20:00 tot 20:15 CEST, wanneer de zon al relatief laag boven de westelijke horizon staat. Daarna neemt de bedekking weer af en eindigt het verschijnsel kort na 21:30 CEST, afhankelijk van de exacte waarnemingsplaats en de lokale horizon. Hoewel er geen volledige duisternis zal optreden, zijn de effecten van zo’n diepe gedeeltelijke zonsverduistering duidelijk merkbaar. Het daglicht krijgt een vreemd, gedempt karakter, alsof er een sluier over het landschap ligt. Schaduwen worden scherper en soms vervormd. Bij voldoende bedekking kan de omgeving een koeler en rustiger aanvoelende sfeer krijgen, en bij dieren kan tijdelijk afwijkend gedrag worden waargenomen. Een bijzonder detail is dat kleine openingen, bijvoorbeeld tussen bladeren, het zonlicht projecteren als kleine sikkeltjes op de grond: natuurlijke “pinhole-camera’s” die de vorm van de verduisterde zon zichtbaar maken.
Veilig waarnemen!
De zonsverduistering van 12 augustus 2026 kan indrukwekkend zijn om te zien, maar brengt ook reële risico’s met zich mee voor ogen en apparatuur. Omdat in België en Nederland geen totale fase optreedt, is veilig waarnemen gedurende het volledige verloop absoluut noodzakelijk. Allereerst is het belangrijk te begrijpen waarom voorzichtigheid nodig is. Zelfs wanneer 80 tot 90 procent van de zon door de maan wordt bedekt, blijft het resterende zonlicht intens genoeg om het netvlies te beschadigen. Deze schade is pijnloos en vaak pas uren of dagen later merkbaar, maar kan blijvend zijn. Daarom geldt: zonder volledige totaliteit is er geen enkel veilig moment om ongefilterd naar de zon te kijken. De veiligste en eenvoudigste methode is het gebruik van een gecertificeerde eclipsbril. Deze brillen zijn speciaal ontworpen om meer dan 99,999 procent van het zonlicht te blokkeren en voldoen aan de internationale norm ISO 12312-2. Alleen brillen met deze certificering zijn geschikt. Gewone zonnebrillen, hoe donker ook, bieden onvoldoende bescherming. Voor gebruik is het belangrijk de eclipsbril te controleren op krassen, scheurtjes of beschadigingen; bij twijfel moet de bril niet worden gebruikt. Zet de bril altijd op vóór je naar de zon kijkt en kijk weg voordat je hem afzet. Voor waarnemers die meer detail willen zien, bijvoorbeeld zonnevlekken of de voortgang van de maanrand, is het gebruik van optische instrumenten met zonnefilters een goede optie. Telescopen, verrekijkers en camera’s mogen uitsluitend worden gebruikt met speciaal ontworpen zonnefilters die vóór de opening van het instrument worden geplaatst. Dit zijn vaak filters van metallisch Mylar of speciaal glas. Het filter moet stevig bevestigd zijn en mag niet los kunnen komen tijdens de waarneming. Filters die achter het oculair worden geplaatst, zogenaamde “oculairfilters”, zijn onveilig en mogen niet worden gebruikt, omdat ze door de hitte kunnen barsten.
Waar kan je eclipsbrillen kopen?
- Volkssterrenwacht Mira: https://mira.be/artikels/eclipsbril-kopen
- Astroshop Urania: https://www.astroshopurania.be/eclipsbril.html
- Cozmix: https://www.cozmix.be/nl/shop
Hoe deze zonsverduistering het best en het veiligst fotograferen?
Het fotograferen van de zonsverduistering van 12 augustus 2026 vereist een andere aanpak dan gewone landschaps- of astrofotografie. De zon is extreem helder, ook wanneer zij grotendeels door de maan wordt bedekt, en vormt een ernstig risico voor camera, objectief en ogen. Omdat in België en Nederland géén totale fase optreedt, moet gedurende de volledige eclips met zonnefilters worden gewerkt. Hieronder volgt een systematische en veilige werkwijze, geschikt voor zowel beginnende als gevorderde fotografen. Allereerst is het belangrijk om te benadrukken dat een camera geen bescherming biedt voor je ogen. Het kijken door een optische zoeker zonder filter is net zo gevaarlijk als rechtstreeks naar de zon kijken. Gebruik bij voorkeur live view of een elektronisch zoekerbeeld en zorg dat het zonlicht vóór het objectief wordt gefilterd. De kern van veilige eclipsfotografie is het gebruik van een geschikt zonnefilter. Dit filter moet vóór op het objectief of de telescoop worden geplaatst en speciaal ontworpen zijn voor zonneobservatie. Veelgebruikte materialen zijn Baader AstroSolar film (optische dichtheid ND 5.0 voor visueel en fotografisch gebruik) of professioneel zonneglas. Het filter moet meer dan 99,999 procent van het zonlicht blokkeren. ND-filters of polarisatiefilters die voor gewone fotografie worden gebruikt, zijn onvoldoende en onveilig. Het filter moet stevig bevestigd zijn, bijvoorbeeld met tape of een klem, zodat het niet per ongeluk losraakt door wind of beweging.
Wat betreft apparatuur volstaat een DSLR of systeemcamera met handmatige instellingen. Voor een duidelijk beeld van de zonneschijf is een brandpuntsafstand van ongeveer 400 tot 800 mm (full-frame equivalent) ideaal. Met kortere brandpunten wordt de zon klein in beeld, wat vooral geschikt is voor landschapsopnamen waarbij de verduisterde zon onderdeel is van een groter geheel. Gebruik bij voorkeur een stevig statief, zeker bij langere brandpunten, om trillingen te voorkomen. De camera-instellingen vragen enige voorbereiding. Werk altijd in handmatige modus. Begin met een lage ISO-waarde (ISO 100 of 200) om ruis te minimaliseren. Het diafragma ligt vaak tussen f/8 en f/11, waar de meeste objectieven hun beste scherpte leveren. De sluitertijd varieert sterk afhankelijk van de mate van bedekking, maar met zonnefilter liggen typische waarden tussen 1/1000 en 1/4000 seconde bij een onbedekte zon, en iets langer naarmate de maan verder voor de zon schuift. Het is raadzaam om regelmatig testopnamen te maken en de belichting aan te passen terwijl de eclips vordert. Autofocus werkt vaak slecht op de zon. Schakel daarom over op handmatige scherpstelling. Stel scherp op de rand van de zon of op een zichtbare zonnevlek en controleer het resultaat via live view met maximale vergroting. Zet beeldstabilisatie uit wanneer je op statief werkt, om microtrillingen te voorkomen.
Omdat de verduistering in België en Nederland in de avonduren plaatsvindt, kan het interessant zijn om de zon te combineren met het landschap. Ook hier geldt dat het zonnefilter nooit mag worden verwijderd. De zon blijft gevaarlijk, ook wanneer zij laag staat en grotendeels bedekt is. Voor dergelijke composities zijn kortere brandpunten (50–200 mm) geschikt. Het landschap zal door het zonnefilter zeer donker worden; dit is normaal. Een alternatief is om afzonderlijke foto’s te maken: één reeks van de verduisterde zon met filter en aparte landschapsopnamen zonder filter, die later eventueel creatief gecombineerd kunnen worden, mits dit duidelijk als artistieke montage wordt beschouwd. Timelapse- of reeksfotografie is een uitstekende manier om het verloop van de eclips vast te leggen. Stel de camera in op een vaste belichting en maak bijvoorbeeld elke één of twee minuten een opname. Zorg ervoor dat het filter stevig bevestigd blijft en controleer tussendoor de scherpstelling. Gebruik bij voorkeur een afstandsbediening of intervalometer om trillingen te vermijden.
Waar kan je zonnefilters kopen?
- Astroshop Urania: https://www.astroshopurania.be/search/zonnefilter/
- Astroshop.eu: https://www.astroshop.eu/solar-observation/solar-filters/15_15_40
- AstroSolar: https://astrosolar.com/en
- Agena Astro: https://agenaastro.com/astrophotography/filters/solar-filters-for-telescopes.html
- Daystar Filters: https://www.daystarfilters.com/
